Środowisko życia
Antarktyda
Antarktyda to kontynent, ląd o powierzchni około 14 mln km2 znajdujący się na półkuli południowej Ziemi, w rejonie koła podbiegunowego. Według teorii tektoniki płyt, Antarktyda z terenów równikowych przemieściła się w ciągu milionów lat na obecny obszar i tu się zatrzymała.
Praktycznie w całości pokryta jest lądolodem o grubości do 3500 metrów. Lądolód nazywany jest Antarktyką.
Antarktyda była jedynym niezamieszkałym przez ludzi z czasów prehistorii kontynentem. Na jej obrzeżach żyją pingwiny, foki, a w wodach przybrzeżnych wieloryby.
Aktualnie jest obszarem badań i miejscem turystyki ekstremalnej.
Największe skupisko ludzi - amerykańska baza McMurdo. Istnieje przynajmniej kilkanaście baz sponsorowanych przez różne kraje, m.in. przez Polskę. Na biegunie południowym jest również usadowiona baza amerykańska.
Antarktyda jest najbardziej zachmurzonym kontynentem. Rocznie przypada tylko około 100 dni bezchmurnych. Istnieje tam również zjawisko nocy polarnej, która pogrąża cały kontynent w otchłani mrozu. Zanotowano temperatury około -97 stopni Celsjusza (przy -60, -70 zamarza płyn w gałkach ocznych).
Nad południowym biegunem utrzymuje się tzw. dziura ozonowa, czyni to niebezpiecznym długie przebywanie na otwartej przestrzeni.
W roku 2000 Antarktyda miała być podzielona na strefy ekonomiczne państw w pobliżu ich baz i miało rozpocząć się wydobycie zasobów naturalnych tego kontynentu (ropa, węgiel itp.). Traktat przedłużono do 2041 lub 2049 roku.
Wyspy Galápagos
Wyspy Galápagos, Wyspy Żółwie (nazwa urzędowa: hiszp. Archipiélago de Colón, czyli Archipelag Kolumba) - archipelag wysp pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym na wysokości równika, około 1000 km na zachód od wybrzeża Ameryki Południowej. Wyspy należą do Ekwadori. Galapagos są w dużej mierze znane dzięki badaniom Karola Darwina, prowadzących do powstania teorii ewolucji.
Archipelag składa się z 13 dużych (Santiago, San Salvador, Santa Cruz, Floreana Santa María, San Cristóbal, Espanola, Genovesa, Santa Fe, Isabela, Fernandina, Darwin, Roca Redonda, Marchena, Pinta), 8 mniejszych oraz około 40 pomniejszych wysp i wysepek. Najstarsze wyspy mają około 4 milionów lat a najmłodsze są jeszcze w procesie tworzenia. Wyspy Galápagos to jeden z najbardziej aktywnych obszarów wulkanicznych na świecie. Wyspy te narodziły się z morza i nigdy nie miały połączenia z kontynentem. Początkowo była to jedna duża wyspa, która z czasem w wynku ruchów tektonicznych rozpadła się na mniejsze. Archipelag jest zamieszkany przez około 18 500 ludzi (2001).
Wyspy słynne są z licznych endemitów. Galápagos są parkiem narodowym od 1959, chroniącym 97.5% obszaru archipelagu. W 1986 otaczający ocean został ogłoszony morskim rezerwatem. UNESCO uznało wyspy jak Miejsce Światowego Dziedzictwa w 1978, które było pozszerzone w grudniu 2001 przez włączenie morskiego rezerwatu. Fundacja Karola Darwina została powołana do ochrony wysp w Belgii w 1959 r.
Niektóre gatunki endemiczne występujące na Galapagos to:
- legwan lądowy, Conolophus subcristatus
- legwan morski, Amblyrhynchus cristatus (jedyna jaszczurka żywiąca się w morzu)
- źółw słoniowy, Geochelone elephantopus, po hiszpańsku Galapago, co dało nazwę wyspom.
- 13 endemicznych gatunków zięb, Zięby Darwina
- pingwin galapagoski, Spheniscus mendiculus
- nielotny kormoran galapagoski, Nannopterum harrisi
Zupełny brak płazów.
Nowa Zelandia
Nowa Zelandia - archipelag na Oceanie Spokojnym, ok. 1600 km na wschód od wybrzeży Australii. Obejmuje on dwie duże wyspy: Północną (114,6 tys. km2) i Południową (151,7 tys. km2) oraz szereg małych okolicznych wysepek (Steward, Campbell, Kermandec, etc.). Archipelag ten wchodzi w całości w skład Nowej Zelandii.
Budowa geologiczna
Wyspy mają złożoną budowę geologiczną. Południowo-zachodnia część Wyspy Południowej buduje archaiczny fragment starego rozbitego lądu. To krystaliczny blok złożony z granitów i gabro. Do bloku przylegają fałdy młodego górotworu jurajskiego. Wewnętrzną strefę górotworu tworzą głównie gnejsy i łupki krystaliczne. Zewnętrzną natomiast skały osadowe, w różnym wieku, od kambru do jury.
Po sfałdowaniu górotworu, w czasach jury, Nowa Zelandia tworzyła rozległy ląd, połączony z Nową Gwineą i z Australią. Od kredy, ląd zaczął się rozpadać i zanurzać. Już pod koniec pliocenu, Nowa Zelandia utraciła połączenia ze stałym lądem północnym. Od tamtego czasu, Nowa Zelandia ciągle podlega ruchom górotwórczym, aż do dnia dzisiejszego. Doprowadziły one do sfałdowania utworów trzeciorzędowych. Ich skutkiem, są wytworzone zręby i rowy tektoniczne.
Obecnie na wyspach Nowej Zelandii czynnych jest kilka wulkanów. Są z nimi związane takie zjawiska jak: trzęsienia ziemi, gejzery, mofety czy gorące źródła.
W plejstocenie góry Nowej Zelandii zostały zlodowacone i pokryte lodowcami o charakterze dolinnym. Lodowce usypały moreny i stożki fluwioglacjalne. Na niziny wyniesione zostały drobne osady w postaci lessów. W górach powstały formy glacjalne i jeziora, a wybrzeże południowo-zachodnie przekształcone zostało w wybrzeże fiordowe.
Nowa Zelandia posiada liczne bogactwa naturalne. Na wyspach występują złoża węgla kamiennego, duże zasoby hydroenergetyczne i złoża miedzi, złota, rudy żelaza i manganu. Z osadów trzeciorzędowych wydobywana jest kopalna żywica kauri.
Rzeźba terenu
Rozwój geologiczny wysp warunkuje współczesną rzeźbę. Wnętrze wysp jest górzyste, najwyższe partie gór mają rzeźbę i wysokość typu alpejskiego. Najwyższą górą jest Góra Cooka (3746 m n.p.m.). Na Wyspie Południowej przeważają cechy rzeźby polodowcowej, na wyspie Północnej - cechy rzeźby wulkanicznej. Obszary górskie otoczone są wyżynami. Niziny zajmują jedynie wąski pas nadbrzeża. Na północno-zachodnim wybrzeżu Wyspy Południowej występują, wspomniane w budowie geologicznej, fiordy.
Klimat
Klimat Nowej Zelandii jest oceaniczny podzwrotnikowy i umiarkowany, ciepły morski. Średnia temperatura lipca wynosi 3-5°C na południu, a do 12° w części północnej. Średnia temperatura stycznia na południu osiąga 14°C, na północy 19°C. Roczna suma opadów atmosferycznych na Wyspie Północnej wynosi 800-1000 mm, a w partiach wyższych do 2650 mm. Maksimum opadów przypada na porę zimową. Bardziej zróżnicowana jest ilość opadów na wyspie Południowej. W miesiącach zimowych, na wyspie południowej występują także opady śnieżne. Trwała pokrywa śnieżna utrzymuje się jedynie w górach, granica wiecznego śniegu przebiega na wysokości około 2200 m n.p.m. W górach występują lodowce. Największe z nich to: Tasmana (29 km długości) i Murchisona (17 km długości). Łącznie lodowce zajmują powierzchnię około 940 km2.
Wody powierzchniowe
Sieć rzeczna Nowej Zelandii jest bardzo gęsta. Rzeki są krótkie i bystre. Najdłuższe to: Waikato (434 km) i Clutha (338 km). Charakteryzują je wysokie stany wód w ciągu roku,a w okresie wiosny częstopowodzie. Na wyspach nowozelandzkich znajdują się liczne jeziora. Na Wyspie Południowej przeważają jeziora tektoniczno-lodowcowe, bardzo głębokie, na wyspie Północnej natomiast - jeziora tektoniczne i wulkaniczne.
Flora i fauna
Około 75% roślinności Nowej Zelandii to gatunki endemiczne. Roślinność Wyspy Północnej jest pokrewna z paleotropikalną roślinnością malajską, natomiast roślinność Wyspy Południowej przypomina florę pobliskiej Patagonii.
Naturalną roślinność wysp stanowiły lasy, jedynie najsuchsze płaskowyże wyspy Południowej zajmowały stepy. Lasy zostały jednak w znacznej części wycięte, z powodu dużego zapotrzebowania na cenne gatunki drewna. To co zostało reprezentuje tropikalną puszczę z drzewiastymi paprociami, palmami, drzewami kauri, podokarpami. Między terenami puszczy występują wiecznie zielone krzewiaste zarośla. W środkowej części wysp do wysokości 800 m n.p.m. rosną wiecznie zielone lasy podzwrotnikowe z licznymi lianami, epifitami oraz południowymi bukami. Na wyspie Południowej, gdzie zimy są surowsze, występują lasy liściaste, głównie bukowe, zrzucające liście na zimę. W górach spotkać można także niegdyś bardzo liczne cedry i sosny. Najwyższe piętro gór zajmują karłowate zarośla.
Pod względem fauny, Nowa Zelandia tworzy odrębną krainę. Charakterystyczny jest brak ssaków. Do ciekawych przedstawicieli świata zwierząt należą trzy miejscowe gatunki nietoperzy, z ptaków kiwi (symbol państwa Nowa Zelandia), papuga kea, kakapo. Z gadów wymierająca (obecnie 7 sztuk) tuatara (rząd hatterie) oraz około 30 innych gatunków. Duże zagrożenie dla endemicznych gatunków stanowią gatunki sprowadzone przez osadników, jak koty, psy, szczury i króliki.